KANCELARIA NOTARIALNA LUBLINIECDANUTA JANISZ NOTARIUSZ
tel./fax. 34 356 32 59, 34 356 12 15
tel. kom. 600 64 70 39
e-mail: janiszdanuta@gmail.com
Nr rachunku: 30 1050 1155 1000 0092 0840 6935
Dziedziczenie ustawowe
Prostym językiem
Dziedziczenie ustawowe to sposób przekazania majątku po zmarłym, który stosuje się wtedy, gdy nie zostawił on testamentu albo testament nie obejmuje całego majątku. O tym, kto i w jakiej kolejności dziedziczy, decyduje wprost ustawa, a nie wola zmarłego.
Definicja dziedziczenia ustawowego
Dziedziczenie ustawowe jest jednym z dwóch podstawowych tytułów powołania do spadku przewidzianych przez polskie prawo cywilne, obok dziedziczenia testamentowego. Znajduje zastosowanie wówczas, gdy spadkodawca nie pozostawił ważnego testamentu, testament okazał się nieważny lub bezskuteczny, albo gdy nie obejmuje on całości majątku spadkowego. W tym ostatnim przypadku dziedziczenie ustawowe i testamentowe mogą wystąpić jednocześnie – testament reguluje losy części majątku, a pozostała część przypada spadkobiercom ustawowym. Zasady dziedziczenia ustawowego określa Kodeks cywilny, wskazując zamknięty krąg osób uprawnionych oraz kolejność ich powoływania do spadku. Przykładowo, jeżeli osoba zmarła nie sporządziła testamentu, cały jej majątek przechodzi na spadkobierców wskazanych w ustawie według ustalonej hierarchii.
Krąg spadkobierców ustawowych
Krąg spadkobierców ustawowych obejmuje osoby połączone ze spadkodawcą więzami rodzinnymi lub małżeńskimi, wymienione enumeratywnie w Kodeksie cywilnym. Należą do nich kolejno: małżonek spadkodawcy, jego zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa, dziadkowie oraz ich zstępni, a w dalszej kolejności pasierbowie. W braku wszystkich wymienionych osób spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarbowi Państwa. Krewni dalsi dziedziczą tylko wtedy, gdy brak jest osób z bliższej kategorii albo osoby te nie mogą lub nie chcą dziedziczyć. Dla przykładu, jeśli spadkodawca nie miał dzieci ani małżonka, do spadku mogą zostać powołani jego rodzice, a w razie ich braku – rodzeństwo.
Kolejność i zasady podziału
Kodeks cywilny wprowadza system tzw. grup dziedziczenia, w którym osoby z bliższej grupy wyłączają co do zasady od dziedziczenia osoby z grupy dalszej. Małżonek dziedziczy zawsze w zbiegu z krewnymi z pierwszej i drugiej grupy, a jego udział nie może być niższy od ułamka określonego ustawowo, nawet jeśli liczba dziedziczących zstępnych byłaby znaczna. W obrębie danej grupy udziały spadkowe dzieli się co do zasady w częściach równych, z zastrzeżeniem szczególnych zasad reprezentacji, gdy jeden ze spadkobierców nie dożył otwarcia spadku i jego udział przypada jego zstępnym. Przykładowo, w sytuacji gdy spadkodawca pozostawił małżonka i dwoje dzieci, spadek dzieli się między te trzy osoby z zachowaniem minimalnego udziału małżonka przewidzianego ustawą.
Skutki prawne dziedziczenia ustawowego
Nabycie spadku w drodze dziedziczenia ustawowego następuje z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy, niezależnie od wiedzy czy woli spadkobiercy. Potwierdzeniem nabycia spadku jest sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Spadkobiercy ustawowi odpowiadają za długi spadkowe w granicach przyjętego sposobu przyjęcia spadku, a do chwili działu spadku ponoszą odpowiedzialność solidarną. Dziedziczenie ustawowe nie wyklucza możliwości dochodzenia zachowku przez osoby uprawnione, jeżeli w konkretnym przypadku doszło do dziedziczenia testamentowego z pominięciem osób bliskich.
Podstawa prawna: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Księga IV – Spadki, Art. 931-935 Kodeksu cywilnego, Art. 940 Kodeksu cywilnego, Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
Najczęstsze pytania
Kto dziedziczy w pierwszej kolejności, jeśli nie ma testamentu?
W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Udziały tych osób co do zasady są równe, choć część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż określony ustawowo ułamek całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada co do zasady jego zstępnym, czyli wnukom spadkodawcy.
Czy małżonek dziedziczy razem z dziećmi spadkodawcy?
Tak, małżonek pozostający w ważnym związku małżeńskim ze spadkodawcą w chwili otwarcia spadku dziedziczy w zbiegu z dziećmi zmarłego. Udziały dzieli się co do zasady w częściach zbliżonych do równych, z zastrzeżeniem minimalnego udziału małżonka przewidzianego w ustawie. Prawo do dziedziczenia małżonek traci w sytuacjach określonych w Kodeksie cywilnym, na przykład w razie orzeczonej separacji lub wyłączenia od dziedziczenia.
Co się dzieje, gdy spadkodawca nie pozostawił żadnych krewnych ustawowych?
W braku małżonka i krewnych powołanych do dziedziczenia ustawowego oraz w braku testamentu spadek co do zasady przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarbowi Państwa, jeżeli nie da się ustalić takiej gminy. Gmina i Skarb Państwa dziedziczą z mocy ustawy jako tzw. spadkobiercy ostateczni i nie mogą spadku odrzucić.
Jaka jest różnica między dziedziczeniem ustawowym a testamentowym?
Dziedziczenie testamentowe wynika z woli spadkodawcy wyrażonej w ważnym testamencie, natomiast dziedziczenie ustawowe następuje wtedy, gdy testamentu nie sporządzono, jest on nieważny albo nie obejmuje całości majątku. Dziedziczenie ustawowe opiera się na sztywnym katalogu osób i kolejności wskazanej w ustawie, podczas gdy testament pozwala spadkodawcy samodzielnie określić krąg spadkobierców i wysokość ich udziałów, w granicach przewidzianych prawem, w tym instytucji zachowku.
Pojęcia powiązane
Zbiór definicji pojęć związanych z czynnościami notarialnymi. Treści mają charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowią porady prawnej.
Stan prawny na dzień: 2026-07-30.