Zachowek

Definicja zachowku

Zachowek jest instytucją prawa spadkowego uregulowaną w Kodeksie cywilnym, której celem jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy w sytuacji, gdy zostali oni pominięci w testamencie albo otrzymali z tytułu dziedziczenia lub darowizn mniej niż wynosi ich ustawowo określony udział. Zachowek stanowi roszczenie o charakterze pieniężnym, a nie prawo do konkretnych przedmiotów wchodzących w skład spadku. Przysługuje on niezależnie od woli spadkodawcy wyrażonej w testamencie, chyba że uprawniony został skutecznie wydziedziczony na zasadach przewidzianych w ustawie lub uznany za niegodnego dziedziczenia. Przykładowo, jeżeli spadkodawca w testamencie powołał do całości spadku jedno z dzieci, pozostałe dzieci pominięte w testamencie mogą dochodzić zachowku od spadkobiercy testamentowego.

Osoby uprawnione do zachowku

Krąg osób uprawnionych do zachowku obejmuje zstępnych spadkodawcy, jego małżonka oraz rodziców, przy czym warunkiem jest, aby osoby te były powołane do dziedziczenia z ustawy, gdyby nie doszło do sporządzenia testamentu. Rodzice spadkodawcy są uprawnieni do zachowku wyłącznie wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Nie przysługuje zachowek osobom wydziedziczonym zgodnie z prawem, zrzekającym się dziedziczenia, uznanym za niegodnych dziedziczenia ani małżonkowi, wobec którego orzeczono separację lub w stosunku do którego toczyło się postępowanie rozwodowe z jego winy zakończone prawomocnym rozwiązaniem małżeństwa. Przykładowo, wnuk spadkodawcy jest uprawniony do zachowku jedynie wówczas, gdy jego rodzic, będący dzieckiem spadkodawcy, nie dożył otwarcia spadku.

Sposób obliczania zachowku

Podstawą obliczenia zachowku jest tzw. substrat zachowku, czyli wartość spadku ustalona według stanu na chwilę otwarcia spadku i cen z chwili orzekania, powiększona o wartość darowizn podlegających doliczeniu oraz zapisów windykacyjnych, a pomniejszona o długi spadkowe, z wyłączeniem zobowiązań z tytułu zapisów i poleceń. Wysokość zachowku stanowi określony ułamek wartości udziału spadkowego, jaki przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym – co do zasady połowę tego udziału, a w przypadku osób małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy – dwie trzecie. Do substratu zachowku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków dotyczących drobnych darowizn zwyczajowych oraz darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, które podlegają doliczeniu jedynie w okresie określonym ustawą. Przykładowo, jeżeli wartość spadku po uwzględnieniu darowizn i pomniejszeniu o długi wynosi określoną kwotę, a uprawniony dziedziczyłby z ustawy połowę spadku, jego zachowek stanowi odpowiedni ułamek tej połowy.

Dochodzenie i skutki roszczenia o zachowek

Roszczenie o zachowek dochodzone jest zwykle na drodze postępowania sądowego przeciwko spadkobiercy lub osobie obdarowanej, jeżeli spadkobierca nie jest w stanie zaspokoić roszczenia w całości. Zobowiązanym do zapłaty zachowku jest w pierwszej kolejności spadkobierca powołany do spadku, a w dalszej kolejności osoba, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę podlegającą doliczeniu, jeżeli roszczenie nie może zostać zaspokojone przez spadkobiercę. Roszczenie o zachowek przedawnia się w terminie określonym ustawą, liczonym co do zasady od dnia ogłoszenia testamentu, a przy dziedziczeniu ustawowym – od dnia otwarcia spadku. Skutkiem uwzględnienia roszczenia jest obowiązek zapłaty na rzecz uprawnionego określonej sumy pieniężnej, natomiast samo roszczenie nie wpływa na skuteczność testamentu ani na skład osobowy spadkobierców.

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 991-1011.

Zbiór definicji pojęć związanych z czynnościami notarialnymi. Treści mają charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowią porady prawnej.

Stan prawny na dzień: 2026-07-30.